Arıcılık tarihi, insanoğlunun doğayı gözlemleyerek geliştirdiği yöntemlerle doludur. Modern kovan sistemlerine geçilmeden yüzyıllar önce, arıların doğal yaşam alanlarını taklit eden yapılar kullanılmıştır. Bu yapıların en ikonik olanı şüphesiz sepet arı kovanıdır. Geleneksel yöntemlerle bal üretmek isteyenlerin ve kültürel mirası yaşatanların tercihi olan bu kovanlar, günümüzde organik “Karakovan” balı üretiminin de merkezindedir.
Sepet Arı Kovanı (Skep) Nedir?
Sepet kovan; genellikle saz, saman, hayıt, söğüt dalları veya orman sarmaşığı gibi esnek bitkisel materyallerin, ters çevrilmiş bir silindir veya koni biçiminde örülmesiyle elde edilen arı barınağıdır. Literatürde ve halk arasında yapım tekniğinden ötürü örme sepet kovan olarak da adlandırılır. Modern kovanlardaki gibi çerçeve sistemi barındırmaz; arılar, kovanın tavanına tutunarak peteklerini tamamen kendi ürettikleri balmumu ile aşağıya doğru örerler.
Sepet Kovan Nasıl Yapılır?
Bir sepet kovan yapımı, büyük bir el işçiliği ve sabır gerektirir. Yapım süreci, bölgede bulunan bitki örtüsüne göre değişiklik gösterse de temel mantık aynıdır. Genellikle sonbahar veya kış aylarında toplanan esnek dallar (söğüt, fındık, hayıt) veya uzun saplı bitkiler (çavdar samanı) kullanılır.
Yapım aşaması şu adımları izler:
- Başlangıç: Sepetin tepe noktası olacak merkezden, spiral şeklinde başlanır.
- Örme: Materyaller “yılanavi” denilen teknikle veya sıkıştırma yöntemiyle döne döne aşağıya doğru örülür.
- Giriş Deliği: Sepetin alt kısmına yakın bir noktada, arıların giriş çıkış yapabileceği küçük bir delik (“uçuş deliği”) bırakılır.
Örme işlemi bittiğinde kovan iskeleti hazırdır, ancak arıların içinde yaşayabilmesi için yalıtım şarttır. İşte bu noktada sıva işlemi devreye girer.
Sepet Kovan Ne İle Sıvanır?
Örme işlemi tamamlanan kovanın gözenekli yapısı, rüzgarı ve soğuğu içeri geçirir. Bu nedenle arıcılar tarafından sıklıkla sorulan sepet kovan ne ile sıvanır sorusunun cevabı, yüzyıllardır değişmeyen geleneksel bir harçta saklıdır.
Kovanın dış yüzeyini kaplamak ve mükemmel bir ısı yalıtımı sağlamak için şu malzemeler karıştırılır:
- Taze Sığır Mayısı (Gübre): Lifli yapısı harcın tutuculuğunu artırır ve çatlamasını engeller.
- Odun Külü: Karışımın asidini dengeler ve dezenfektan görevi görür.
- Killi Toprak veya Çamur: Dolgu malzemesi olarak kullanılır.
Bu karışım macun kıvamına getirilerek sepetin dışına (ve bazen içine) sıvanır. Kuruduğunda sertleşen bu tabaka, kovanı kışın sıcak, yazın ise serin tutar.
İlkel Arı Kovanı Özellikleri
Arıcılık biliminde bu tip kovanlar, teknik bir sınıflandırma olarak ilkel Arıkovanı (Primitive Hive) kategorisinde yer alır. “İlkel” ifadesi, kovanın basit yapısını ve “sabit petekli” oluşunu tanımlar. Bu kovanların öne çıkan özellikleri şunlardır:
- Doğal Petek: Arıya hazır temel petek verilmez, arı her şeyi sıfırdan üretir.
- Oğul Verme Eğilimi: Kovan hacmi sabit olduğu için arılar sıkıştığında doğal olarak oğul verir (bölünür).
- Sınırlı Müdahale: Kovan içi açılamadığı için arıcının koloniyi yönetmesi zordur. Hastalık kontrolü veya ana arı takibi modern kovanlardaki gibi yapılamaz.
Arı Kovanı Çeşitleri
Geleneksel sepet arı kovanı dışında, modern arıcılıkta verimliliği artırmak ve arı sağlığını korumak amacıyla geliştirilmiş farklı kovan tipleri mevcuttur. İklim koşullarına ve arıcılık yöntemine göre tercih edilen başlıca kovan türleri şunlardır:
Strafor (Termo) Kovan
Geleneksel ahşap kovanlara alternatif olarak geliştirilen, yüksek yoğunluklu sert köpükten (EPS) üretilen Strafor Termo kovanlardır. En büyük avantajı mükemmel ısı yalıtımı sağlamasıdır. Kışın arıları soğuktan korurken, yazın aşırı ısınmayı engeller. Hafif yapısı sayesinde gezginci arıcılık yapanlar için taşıması oldukça kolaydır.
Ruşet Kovan
Standart kovanlardan daha küçük boyutlarda, genellikle 5 veya 6 çerçeve kapasiteli kovanlardır. Ruşet Kovan bal üretiminden ziyade; ana arı üretimi, oğul yakalama veya zayıf kolonileri güçlendirmek amacıyla kullanılır. Taşınabilirliği yüksek olduğu için “nakliye kovanı” olarak da işlev görür.
Dadant Kovan
Özellikle Avrupa’da yaygın olan Dadant kovan tipi, geniş gövde yapısıyla bilinir. Kuluçkalık kısmı (alt gövde) Langstroth kovanlara göre daha derindir. Bu yapı, ana arının yumurtlaması için geniş bir alan sunar ve kışlamanın daha verimli geçmesini sağlar. Daha sabit ve az taşınan arıcılık modelleri için uygundur.
Langstroth Kovan
Dünyada ve Türkiye’de en yaygın kullanılan fenni Langstroth kovan tipidir. Alt kuluçkalık ve üst ballık kısımlarının ölçüleri birbirine eşittir. Parçalarının standart olması ve kolayca bulunabilmesi, çerçevelerin değiştirilebilir olması ve bal süzme makinelerine uyumu nedeniyle modern arıcılığın temel taşıdır.
